Ένας άγιος άλλοτε και τώρα .
Μνήμη ποιούμενος λόγω της σερνάμενης εορτής χαράσσω μικρές ψηφίδες του άλλοτε.
Λέγανε οι μεγαλύτεροι από εμένα Ο Άγιος Χαράλαμπος ασπρίζει τα γένια του . Εννοούσαν βέβαια ότι η εορτή του άγιου θα ήταν πάντα χιονισμένη.
Έτσι ήταν και κάποια χρονιά τότε. Το χιόνι περνούσε τους 70 πόντους στο ίσιωμα εκτός στις γωνίες και εκεί που το στριφογύριζε ο βοριάς άγγιζε το ενάμιση μέτρο . Στα σπίτια μας κλεισμένοι όλοι, και μερικών ανθρώπων που οι πόρτες που
άνοιγαν προς τα έξω δεν μπορούσαν ν’ ανοίξουν. Τότε κοιτάγαμε από το παράθυρο, αν υπήρχε, ή από το παραπόρτι να δούμε αν κάποιος είχε περάσει και είχε κάνει κοπό για να ακολουθήσουμε τα βήματα του. Νερό τρεχούμενο που να βρεθεί οι βρύσες σε διάφορες γειτονιές που ήταν τότε όλες παγωμένες . Παίρναμε αμάλαγο χιόνι το ζεσταίναμε και κάναμε νερό να πιούνε τα ζώα και οι άνθρωποι. Στο φαγητό τα καταφέρναμε . Από τον χριστουγεννιάτικο χοίρο υπήρχαν ακόμα τα χοιρομέρια τα σύγκλινα οι πεδούλες και τα μαγεροψήματα, παστά φασόλια, κουκιά, ρεβίθια, φακή, φάβα, ξυνόχοντρος που είχαν συλλεχθεί από το καλοκαίρι και φυλάσσονταν επιμελώς. Στη γωνιά υπήρχαν οι πατάτες τα κρεμμύδια και το λάδι . Τα φαγητά εκείνης της εποχής είχαν πολύ νοστιμάδα . Τούτο όμως θα πάει στα γαστρονομικά της σπιτικής κρητικής διατροφής που η αξιότιμη Κρασανάκη συλλέγει.
Επίτροπος στην εκκλησιά ήταν ο μπάρμπας Σταύρος Τσαμάνδουρας αδελφός του παππού μου . Είχε σηκωθεί αξημέρωτα άναψε φωτιά να κάνει κάρβουνα για το θυμιατό. Τα καρβουνάκια δεν ήταν γνωστά τότε. Μ’ ένα σιδερένιο φτυαράκι μετέφερε τα κάρβουνα στο ιερό της εκκλησίας και σήμαινε την πρώτη καμπανιά. Η καμπάνα τότε ήταν πάρα πολύ βαριά , ήθελε τέμπο για να την κτυπήσεις . Λίγοι άνθρωποι όσο δυνατοί και αν ήταν δεν τα κατάφερναν. Κρεμόμαστε από το σχοινί της πέντε έξη παιδιά και το χεραγώνι της μας έπαιρνε επάνω σαν τα σταφύλια του παππού.. Κατά την εορτή της Λαμπρής όλοι οι χωριανοί πέρναγαν έστω και για ένα κτύπο της καμπάνας για να μην πονά η μέση των κατά τας γραφάς . Όλη μέρα δεν σταματούσε. Θυμάμαι τον μπάρμπα Δήμο που μας κυνηγούσε με την μπαστούνα του να σταματήσουμε να την κτυπάμε.
Κάποιο Πάσχα αργότερα οι τρεις Μανόληδες από τον πολύ κτύπο την ράγισαν. Έκτοτε αντί της καμπάνας προστέθηκε στο περικαλλή πέτρινο καμπαναριό τσιμεντένιο τοποθετώντας ένα τρικάμπανο να σημαίνει τον Αδαμ τον αδάμ τον αμιν αμην αδάμ.
Ο ιερός ναός ήταν εξ ολοκλήρου πετροπελεκιτός βασιλικού ρυθμού με την βάση του τριγωνική επικλινή προς τα έξω. Το επίχρισμα και το κτίσιμο είχε γίνει με χώμα σαντορινιό και ασβέστη δεν κάρφωνε ούτε πρόκα. Στην κεντρική είσοδο υπήρχε κεραμοσκεπή όπου οι ευσεβείς άντρες ξέσκεποι παρακολουθούσαν την λειτουργία παραχωρώντας την θέση των εις τις ευσεβέστατες γυναίκες. Στην κεραμοσκεπή σαν παιδιά παίζαμε όταν έβρεχε . Εκεί μεγαλώσαμε εκεί μάτωσαν τα γόνατα μας.
Ο παπά Γιάννης ζέσταινε τα ξυλιασμένα χέρια του στη φλόγα του κεριού μα την φλόγα της Ιεροσύνης δεν χρειαζόταν να την θερμάνει. Πολλές φορές αν τα κατάφερνε μέσα από τον κοπό να περάσει ερχόταν και ο Παπάς από τον Ανυφαδιανό για τον πολιούχο του χωριού. Δεξιά γκάριζε ο Μαστροδημήτρης αριστερά ο Κοκκίνης και το εκκλησίασμα ακολουθούσε σταυροκοπώντας και ψιθυρίζοντας το τροπάριο του αγίου <<Ως στύλος ακλόνητος της εκκλησίας χριστού… >>
Λένε κάποιος Νενές ή Τρύφωνας είχε δύο τρία ζεύγη βόδια και του αρρώστησαν τότε έβαλε το χωράφι για να κτιστεί ο άγιος να γίνουν καλά τα βόδια του. Πόσο αλήθεια υπάρχει δεν είναι γνωστό. Οι χωριανοί μου πίστευαν ότι ο άγιος προστάτευε ζούμπερα και ανθρώπους.
Το τέμπλο του ιερού ναού περισκάλιστον έργο των τελευταίων τεχνητών του μέσα Λασιθίου. Είναι πραγματικό της σαν παιδί μόνος δεν έμπαινα στην εκκλησιά από φόβο . Στην αριστερή πόρτα του ιερού δέσποζε η μορφή του αρχάγγελου Γαβριήλ με μια σπαθάρα ματωμένη που έλεγες άμα δεν είσαι καλός χριστιανός θα σε κουτσοκεφαλίσω. Στην ωραία πύλη δέσποζε η αυστηρή μορφή του χριστού μέγα αρχιερέα σκοτεινή λίγο με κάτι ματάρες να που όπου και να στεκόσουν στην εκκλησιά νόμιζες ότι σε κοίταζαν να μην κάνεις καμιά αμαρτία γιατί δεν θα σε βάλω στον παράδεισο. Στα δεξιά του τέμπλου η εικόνα του άγιου σαν ιεράρχη καθισμένος επί θρόνου δόξης κρατώντας το Ευαγγέλιο αλλά γύρο γύρο μικρές παραστάσεις από το μαρτύριο του αγίου που κατά παράδοση υπέστει. Τι τροχούς τι χαλινούς τι φωτιές τι ξιφολόγχες όλα τα μαρτύρια . Κάτω από τις εικόνες του τέμπλου ζωγραφισμένες σκηνές από τον παράδεισο με τα μαλλιά της Εύας να πέφτουν λιτά και ξέπλεκα και τον κακομοίρη τον Αδάμ γυμνό να τρώει ένα μήλο . Εμένα μου άρεσε ο όφις κουλουριασμένος πάνω στο δένδρο να βγάζει το κεφαλάκι του ο γλυκούλης . Στο προσκυνητάρι η πανούκλα που αφάνισε χωριά και πόλεις ο άγιος την είχε δαμάσει την είχε αλυσοδέσει και την πατούσε με τα πασουμάκια του μια μαύρη ξεμαλλιάρα που έβγαζε φωτιές από το στόμα. Σαν μικρός ποτέ μου δεν φίλησα την εικόνα του άγιου γιατί δεν έφτανα και αρνιόμουν πεισματικά σε παραινέσεις της γιαγιάς μου να προσκυνήσω . Δεν έμπαινα μόνος μου στην εκκλησιά από φόβο μην ξεφύγει η πανούκλα του αγίου.
Πολλούς θυμούμαι νταγλαράδες γεροδεμένους να έρχονται στην γιορτή αιωνία των η μνήμη αναφέρω μερικούς που ίσως σίγουρα δεν τους γνωρίσατε ή τους θυμάστε λίγο. Ο Ρουμπιές, ο Μουλαχαλής ο Χριστόφορος , ο Μπιτσιμές, ο Καντήλης ο Μαντελένης ο Τσαγκουρνής ο Πυθαρούλης, ο Μωυσάκης , ο Μεσαρίτης , ο Λούτσος , ο Μπιχιμάνης ο Καραθανάσης ο Μαύρος ο Κοκόλης με τα στιβάνια των τα μπολίδια και με της χλαίνες των που πατούσαν το χιόνι και το έκανα τσιμέντο. (βεβαία πάρα πολλοί σχεδόν όλο το χωριό με τα παρανόμια των ) να εύχονται <<χρόνια πολλά και του χρόνου>>
Εξέχουσα θέση είχε ο μακρύς Χαραλάμπης που ήταν και εορταζόμενος . Η θειά Σοφία τιμούσε πολύ τον άντρα της και τον εόρταζε κάθε χρόνο . Στο σπίτι της είχε φροντίσει το τζάκι από νωρίς να κάμει καρβουνιθιά να βράσει η γουρουνοκεφαλή και να ψήσουν τα λουκάνικα και της μπριτζόλες Η Ξυλόσομπα ήταν πυρωμένη κατακόκκινη σαν τα μούτρα του μπάρμπα Χαραλάμπη μετά από ένα κουβά κρασί. Όλοι οι πιστοί κρασοκουρούπες της εποχής προσερχόντουσαν για την ιερά μυσταγωγία το φαγοπότι και την κρασοκατάνυξη. Ποτήρια δεν υπήρχαν ούτε κούπες. Το μέτρο ήταν ένα άδειο κουτί από καλαμάρια. Μετά τις πρώτες και τρίτες οινοποσίες ο μπάρμπα Χαραλάμπης έπιανε την ασκομαντούρα του έπαιζε αγκρισμένος το σκοπό <<τις φασκομηλιάς το δέτη>> του Μιχελή το χαράκι χόρευε ολόκληρο και στο σπίτι της Στάθενας γινόταν σεισμός. Έπαιρνε τον αντίλαλο ο χιονιάς έβγαιναν οι νεράιδες από το σκαφιδιών το σπήλιο έσερναν το χορό στα καταλύματα περνούσαν από την Χαράκα που την είχε σκεπάσει το χιόνι (Σημάδι ότι θα σταματούσε να χιονίζει ) μέχρι να χαθούν στους λάκκους του Γράντα.
Εμείς κοπέλια κοπελίστηκα κάναμε χιονάνθρωπους ρίχναμε βολιές στους αντιπάλους ευτυχισμένοι που δεν θα πηγαίναμε σχολείο για καμιά βδομάδα .
Χρόνια μας πολλά.